Bibliofilstwo Poznańskie

Z cyklu

Spotkania poznańskich bibliofilów. Zbigniew Rutkowski

                              
Spotkanie poznańskich bibliofilów, od lewej: Zbigniew Rutkowski, Leonard Rosadziński  

    Zbigniewa Rutkowskiego poznałem w 2008 roku, na jednej z wycieczek członków WTPK, którzy odwiedzali Wystawię Rzemiosła Introligatorskiego przy Antykwariacie „Rosa”. Wtedy po zakończeniu mojego opowiadania o historii poznańskiego introligatorstwa, podszedł do mnie jeden z nowych członków Towarzystwa Zbigniew Rutkowski i w pierwszych słowach podziękował za ciekawe przedstawienie rzemiosła introligatorskiego. Po rozmowie wręczyłem poznanemu koledze świeżo wydany katalog prezentujący obiekty z ekspozycji.

    Przez lata ze Zbigniewem Rutkowskim utrzymywałem kontakt, spotykając się na cyklicznych zebraniach towarzystwa w filii Biblioteki Raczyńskich przy ul. Lodowej, którą prowadził Roman Kaczmarek (członek WTPK) oraz u mnie w domu, gdzie omawialiśmy aktualną działalność WTPK i rozprawialiśmy o wielu zagadnieniach z literatury czy kolekcjonowaniu książek.

   W 2015 roku podczas jednej z wizyt Zbigniewa w antykwariacie, w trakcie rozmowy wypłynęła informacja że przekazał dr Ewie Sysce z UAM (członek WTPK) materiały dotyczące Mariana Swinarskiego, potrzebne do książki nad którą wówczas pracowała. Pozornie w tej informacji nie było nic dziwnego ale po chwili dodał że zespół materiałów pochodził z archiwum Albina Stefańskiego, poznańskiego kolekcjonera archiwaliów, a wskazywały na to odpowiednie druki. Wtedy przypomniałem sobie że kilka miesięcy wcześniej kupiłem na Rynku Łazarskim, teczkę zawierającą materiały po grafiku artyście Januszu Tłomakowskim (1896-1980), gdzie m. in. znajdowały się próbne odbitki ekslibrisów i sygnowane ręcznie ekslibrisy jego autorstwa, a teczka posiadała podpis Albina Stefańskiego. Ale na tym nie koniec, niedługo po wizycie Zbigniewa, przyszedł do antykwariatu człowiek penetrujący skupy złomu i makulatury w poszukiwaniu książek i zaproponował wymianę teczki dokumentów po Ignacym Kozłowskim, poznańskim introligatorze, twórcy przedwojennego pisma branżowego „Polska Gazeta Introligatorska”, na zdjęcia z przedwojennego Poznania. Sprzedać dokumentów nie chciał więc po kilku dniach i jego ponownej wizycie wymiana doszła do skutku. Zapytałem - skąd ma te materiały? Na początku coś kręcił, ale ostatecznie powiedział że teczki pochodzą z makulatury, co też moje przypuszczenie się sprawdziło. Podając szczegóły dodał, dwa-trzy miesiące temu, będąc na skupie zobaczył kilka osób które znajdowały się w kontenerze, wypełnionym teczkami, gazetami, i przerzucały ten materiał. Udało mu się wtedy zdobyć kilka teczek, w tym tą po Kozłowskim, a wiedząc że się interesuję introligatorstwem zaproponował wymianę. W teczce znajdował się też rachunek dla Albina Stefańskiego za oprawę książek.

   Do tej historii, po jakimś czasie, powróciłem w rozmowie ze Zbigniewem, który kilkadziesiąt teczek po Stefańskim nabył w Warszawie, wynika więc z tego że archiwalia po kolekcjonerze Stefańskim, które znalazły się na makulaturze krążyły po Poznaniu i całym kraju i szczęśliwie znalazły się u odpowiednich osób. Ostatecznie cały zespół dokumentów po Albinie Stefańskim, w tym materiały o Marianie Swinarskim zakupiła od Zbigniewa Biblioteka Raczyńskich a jako darowiznę przekazał jej kilkadziesiąt katalogów aukcyjnych i ofert antykwarycznych, niektóre jeszcze z czasów PRL-u, jakie gromadził w swoim księgozbiorze podręcznym. W niektórych z nich widnieją zaznaczenia pozycji jakie licytował, lub był ich zakupem zainteresowany.

   W 2020 r. czasie kwarantanny krajowej od marca do maja spowodowanej światową pandemią przez koronawirusa Covid-19, która dotknęła także Polskę i wprowadzeniem na terenie całego kraju m. in. zakazu wychodzenia z domów (z wyjątkiem zakupu żywności czy leków), miałem wiele czasu na przeglądanie i układanie zgromadzonych przez lata różnych materiałów: pocztówek, różnych broszur i tzw. szpargałów. Natrafiłem na skoroszyt, w którym znajdowały się dokumenty z mojej działalności w NSZZ "Solidarność" z 1981 roku w placówce pocztowej UPT-Poznań 38. Wiedząc że Zbigniew Rutkowski pracuje jako archiwista i wie komu przekazać moje dokumenty, odpowiedniemu archiwum. Gdy się spotkaliśmy, wręczyłem akta oraz zapytałem czy chce uczestniczyć w projekcie „Spotkań z poznańskimi bibliofilami” na co przystał i z początkiem sierpnia przyjechał z wizytą.

   Zbigniew Rutkowski w latach dziecięcych wychowywał się w domu dziadków Agnieszki i Jana Obszyńskich w Bukownicy na zamojszczyźnie obecnie województwo Lubelskie. Dziadek był działaczem społecznym w organizacjach politycznych: Stronnictwie Narodowym (SN), Obozie Wielkiej Polski (OWP), należał do Koła w Zwierzyńcu, w b. Ordynacji Zamojskiej. W domu dziadka znajdowało się pełno książek, sporo było wydań przedwojennych związanych z Narodową Demokracją, historią Polski. W latach siedemdziesiątych wraz z rodzicami Ireną i Romanem Rutkowskim przybył do Poznania. Z dziadkami pozostawał w ścisłym kontakcie a z dziadkiem szczególne, który swój światopogląd przekazywał wnukowi, to zaś w przyszłości zaowocowało zainteresowaniem endecją, masonerią, literaturą emigracyjną.

   W domu rodzinnym literaturą zajmowała się mama. Czytała książki historyczne oraz klasyków literatury, romantyków polskiej prozy i poezji: Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Władysława Reymonta, Bolesława Prusa i wielu innych. W tym czasie Zbigniew był czytelnikiem powieści młodzieżowych m.in. Aliny i Czesława Centkiewiczów, Arkadego Fiedlera, Alfreda Szklarskiego, Jamesa Fenimora Coopera, Juliusza Verne’a. Następnie, gdy dorastał zaczytywał się książkami typu reportażowego autorów: Antoniego Ferdynanda Ossendowskiego, Ferdynanda Goetla, Melchiora Wańkowicza. Pierwszą książkę którą otrzymał w wieku 10 lat w prezencie od mamy, a która wywarła na nim wrażenie z powodu zamieszczonej tam dedykacji, były poezje Jerzego Harasymowicza-Bruniuszyc Banderia Prutenorum czyli chorągwie pruskie podniesione Roku Pańskiego 1410 … (Wydawnictwo Literackie, Kraków 1976). Mama będąc na festynie na Placu Wolności gdzie stały stoiska księgarskie z zaproszonymi pisarzami, kupując książkę poprosiła poetę aby napisał dedykację dla jej syna. Wtedy to zrozumiał że wartość książki oprócz tekstu autora jest większa w odczuciu psychologicznym gdy sam autor miał książkę w swoich rękach i złożył odpowiedni zapis w formie autografu czy dedykacji. Od tego czasu wielką uwagę zwracał przy kolekcjonowaniu książek na wpisy autorskie, a po wielu latach część księgozbioru Zbigniewa stanowił bogaty dział z dedykacjami sławnych ludzi: pisarzy, polityków, wojskowych, naukowców, aktorów.

 

J. Harasymowicz-Broniuszyc

Banderia Prutenorum czyli chorągwie ...

(Wyd. Literackie Kraków 1976)

   Dedykacja dla Zbigniewa Rutkowskiego od autora


  W Poznaniu uczęszczał do Technikum Kolejowego przy ul. Fredry 13. Tam mając 18 lat zastał go stan wojenny. Mając głęboko wpojony przez dziadka patriotyzm i wrażliwość na niesprawiedliwość społeczną przystał do młodzieżowego podziemnego ruchu antykomunistycznego Konfederacji Młodej Polski „Rokosz”, gdzie był drukarzem i redaktorem, podejmując się kolportowania bibuły i książek podziemnych drugiego obiegu. Miał wtedy okazję do pozostawienia sobie jednego egzemplarza wydawanych druków, zapoczątkowując dział „Druki podziemne” w tworzącym się księgozbiorze.

  W 1984 roku za swoją działalność antykomunistyczną i kolportowanie zakazanych publikacji został aresztowany i osadzony w Areszcie Śledczym przy ul. Młyńskiej. Spędził tam dwa i pół miesiąca. Został zwolniony bez wyroku na drodze ustanowionej amnestii.

  Następne lata były u Zbigniewa pod znakiem walki z ustrojem komunistycznym. Należał do kilku organizacji walczących z systemem, gdzie m.in. pełnił funkcje redaktora pism podziemnych.

 Do 1990 roku zgromadził kilka tysięcy książek, broszur i pism podziemnych. Wśród nich znajdowały się książki z osobistymi dedykacjami i autografami dla Zbigniewa m. in. od: Adama Michnika, Zbigniewa Herberta, Wiktora Woroszylskiego, Stefana Kisielewskiego, Leszka Moczulskiego. W 2016 roku podjął decyzję aby całość zbiorów wydawnictw podziemnych przekazać do instytucji państwowej. Zbiorem zainteresował się prof. dr hab. Tomasz Jasiński dyrektor Biblioteki Kórnickiej który znalazł środki na ten zakup.

 Miłym wspomnieniem dla Zbigniewa Rutkowskiego jest odbiór książki - poprzez przyjaciela z Berlina historyka Petera Raina - autorstwa generała Jaruzelskiego z dedykacją dla Zbigniewa, prosił również historyka aby w jego imieniu przeprosił Zbigniewa Rutkowskiego za aresztowanie w 1984 r. życząc mu wszystkiego najlepszego.

 W 1993 roku założył w Poznaniu Wydawnictwo WERS, które prowadził do 2003 r., wydając ok. 100 tytułów z tematyki masonerii, prozy historycznej oraz poezji w tym m.in. dwa tomy utworów Wincentego Różańskiego Ratujcie serca nasze oraz Została pusta karta dań tego świata (oba wydane w Poznaniu w 1998 roku), poezje emigracyjne generała Wacława Hryniewicza-Bakierowskiego, którego poznał osobiście w Ameryce i dowiedział się że Jerzy syn Jana Michalskiego, (1876-1950) bibliofila, autora monografii 55 lat wśród książek, wspomnienia … (Ossolineum, Wrocław 1950) podziękował generałowi za uratowanie części księgozbioru ojca w trakcie powstania warszawskiego. Zbigniew był też autorem kilku publikacji m.in. Uwolnić Kornela Morawieckiego! (Lena, Wrocław 2017), którą otrzymałem w prezencie z dedykacją w czasie spotkania.

  Zbigniew Rutkowski będąc pod wpływem rozmów z dziadkiem, który zajmował się też tzw. spiskowymi teoriami dziejów – wolnomularstwem, zaczął się interesować tym tematem.

  W spuściźnie po dziadku otrzymał sporo publikacji wydanych w okresie II Rzeczypospolitej dotyczących masonerii. Większość tych książek była dość sfatygowana więc dał woluminy do oprawy poznańskiej introligatorni przy ul. Wierzbięcice u pani Danuty Kobzdy. Książki były oprawione w skórę ze złoceniem na grzbiecie. Do rarytasów po dziadku należą m.in.: Mieczysław Rościszewski Tajemnicze praktyki kacerzy Zachodu (Księgarnia F. Gutowskiego, Poznań 1921), S. Małachowski-Łempicki Wolnomularze Europy i Ameryki (b.m.w. Warszawa, b.r.), Ignacy Oksza Grabowski Masoneria (Książki Ciekawe. Biblioteka dzieł wyborowych, Warszawa b.r.), Bolesław Chełmiński Masonerja w Polsce współczesnej (b.m.w., Warszawa 1936), oraz dwie pozycje Mieczysława Skrudlika Z tajemnic masonerji (Nakładem druk. Archidiecezjalnej, Warszawa 1927), Masoneria w Polsce (Nakładem i drukiem Księgarni i Drukarni Katolickiej S. A., Katowice 1935).

 

          

                M.Rościszewski 

Tajemnicze praktyki kacerzy Zachodu

              (Poznań, 1921)

                  S. Małachowski-Łępicki

              Wolnomularze Europy i Ameryki

                         (Warszawa, b.r)

 

 

                 

        I.O. Grabowski  Masonerja

             (Warszawa, b.r.)

                               B. Chełmiński

                    Masonerja w Polsce współczesnej

                            (Warszawa, 1936)

 


                 

                 M. Skrudlik 

        Z tajemnic masonerji

           (Warszawa, 1927)

                                    M. Skrudlik

                            Masoneria w Polsce

                               (Katowice, 1935)

 

 

   Otrzymaną kolekcję, przez lata powiększał, poszukując i kupując książki o tajnych stowarzyszeniach działających w Polsce i na świecie. Przez kilka lat zgromadził około 400 tytułów. W skład księgozbioru głównie wchodziły wydawnictwa polskie, wydane w okresie międzywojennym XX w. i starsze oraz współczesne wydawnictwa obcojęzyczne krajów zachodniej i wschodniej Europy. Z polskich dzieł dotyczących masonerii na uwagę zasługują druki z pierwszej połowy XIX wieku: ks. Augustin Barruel Historia jakobinizmu, T. 3, Berdyczów 1812), Missya lożowego apostoła, odprawiona przez W.B.N. - autorstwa ks. Karola Surowieckiego (Berdyczów 1814) oraz z II poł., Historia Towarzystw, tajnych Feliksy Eger (WŁ.L. Anczyc, Kraków 1886) oraz Masoneria i Karbonaryzm wobec zdrowego rozumu i społeczeństwa ks. Aleksandra Lakszyńskiego (Nakład ks. Aleksandra Lakszyńskiego, Kraków 1876).

 

       

     Ks. A. Barruel Historia jakobinizmu

                       (Berdyczów, 1812)

                 Ks. K. Surowiecki

        Missya lożowego apostoła ...

              (Berdyczów, 1814)

 

 

                      

                       F. Eger 

       Historya Towarzystw tajnych

                (Kraków, 1886)

                               A. Lakszyński

                 Masoneria i Karbonaryzm wobec

                           zdrowego  rozumu

                             (Kraków, 1876)

 

    Do najważniejszych książek w zbiorze masoników wydanych w XX w. przed odzyskaniem niepodległości i okresie międzywojennym zalicza: Julian Ursyn Niemcewicz O wolnomularstwie w Polszcze (b.m.w.,Kraków 1930), Andrzej Niemojewski O masonerji i masonach (Wydawnictwo Myśli Niepodległej, Warszawa 1906), Józef Sebastyan Pelczar Masonerya (G. Gebethner i Spółka, Kraków 1914), Jean Marques-Riviere Podwójne oblicze wolnomularstwa (Nakładem i drukiem Księgarni i Drukarni Katolickiej, Katowice 1938), napisanej pod pseudonimem A. G. Michel Państwo w okowach masonerii (Nakładem i drukiem Księgarni i Drukarni Katolickiej, Katowice 1937), Kazimierz Marian Morawski, Włodzimierz Moszczyński Co to jest masonerja (Księgarnia A. Prabuckiego, Warszawa 1939), współautorzy Jean Marie-Rivière pod pseudonimem Verax oraz Kaczyński Zygmunt Masonerja czem jest a czem nie jest (Księgarnia św. Wojciecha, Poznań b.r.), z wydawnictw obcojęzycznych współczesnych: History of Kosciuszko Lodge opracowanie anonimowe (50th Annibersary, New York 1978) oraz z okresu wojennego, Siegbert Dreyer England und die Freimaurerei (Junker und Dunnhaupt, Berlin 1940).

 

                  

              J.U. Niemcewicz

 O wolnem mularstwie w Polszcze

               (Kraków, 1930)

                                A. Niemojewski

                         O masonerji i masonach

                              (Warszawa, 1906)

 

 

 

                       

               J.S. Pelczar

               Masonerya

            (Kraków, 1924)

                                  J. Marques-Riviere

                      Podwójne oblicze wolnomularstwa

                                   (Katowice, 1938)


 

                  

                  A.G. Michel

     Państwo w okowach masonerii

               (Katowice, 1937)

                            K. M. Morawski

                            W. Moszczyński

                        Co to jest masonerja

                         (Warszawa, 1939)

 

 

               

    History of Kosciuszko Lodge

            (New York, 1978)

                                 S. Dreyer

                   England und die Freimaurerei

                             (Berlin, 1940)

 

 

   W 2015 roku Zbigniew nawiązał kontakty z rzeszowskim środowiskiem polonistów i historyków. Zaowocowały one darowiznami z jego księgozbioru dla tego środowiska. W tymże 2015 roku też przekazał prof. dr hab. Markowi Nalepie, badaczowi literatury polskiego oświecenia z Uniwersytetu Rzeszowskiego, kolekcję książek z dedykacjami dla Przemysława Bystrzyckiego, urodzonego w Przemyślu, a po wojnie zamieszkałego w Poznaniu cichociemnego, pisarza i publicysty. Książki te obecnie zasilają zbiory Pracowni Badań i Dokumentacji Kultury Literackiej, stanowiącej dział Pracowni Zbiorów Specjalnych Biblioteki Uniwersytetu Rzeszowskiego, gromadzącej i udostępniającej badaczom i czytelnikom archiwalia zasłużonych dla polskiej kultury pisarzy i poetów oraz naukowców-humanistów (m. in. kolekcje Floriana Śmiei, Jana Darowskiego, Wita Tarnawskiego, Wojciecha Gniatczyńskiego, Piotra Żbikowskiego). We wrześniu 2020 roku do Rzeszowa Zbigniew wysłał kilkanaście paczek z książkami - głównie z oryginalnymi tomikami, antologiami i autorskimi wyborami poezji, wydanymi po wojnie. Szczególną wartość mają te opublikowane w latach 1945 - 1953, których jeszcze stosunkowo niedawno, ze szkodą dla historii i kultury polskiej, wyzbywały się instytucje państwowe i biblioteki publiczne. Także cenne pośród podarowanych rzeszowskiemu środowisku humanistów przez Zbigniewa są wydawnictwa bibliofilskie, emigracyjne, posnaniana oraz pierwsze powojenne zeszyty "Twórczości".

   Pamięta że do najbardziej poszukiwanych książek, które ostatecznie po latach zdobył przez kolegę na aukcji w Londynie za 200 funtów była praca: Walenty Wilkoszewskiego Rys historyczno-chronologiczny Towarzystwa Wolnego Mularstwa w Polsce (Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1968) z autografem Krystyny Bednarczyk, założycielki Oficyny Poetów i Malarzy.

 

  

                  W. Wilkoszewski

       Rys historyczno-chronologiczny

      Towarzystwa Wolnego Mularstwa

                       w Polsce

                   (Londyn, 1968)

        Autograf Krystyny Bednarczyk

   założycielki Oficyny Poetów i Malarzy

 

 

 

   Od kolegi Andrzeja Świedlickiego z Londynu, byłego pracownika Radia Wolna Europa, który aktualnie pracuje nad książką o wolnomularstwie, otrzymał księgozbiór po prezydencie RP na uchodźstwie Kazimierzu Sabbacie (1913-1989), składający się z ok. czterech tysięcy książek wydanych za granicą, broszur, setek pism emigracyjnych.

   Księgozbiór prezydencki Kazimierza Sabbata został zaopatrzony przez Zbigniewa ekslibrisem zaprojektowanym przez artystę grafika Rafała Werszlera z Wrocławia.

 

                                       
                         Ekslibris prezydenta RP na uchodźstwie Kazimierza Sabbata  

 

 Aktualnie Zbigniew kolekcjonuje oprócz masoników, polską literaturę emigracyjną wydaną do 1989 roku, głównie prozę i poezję ale z autografami pisarzy emigracyjnych, (Józef Mackiewicz, Jan Lechoń, Marian Pankowski, Józef Wittlin, Jędrzej Giertych). Wyzwaniem Zbigniewa jest zebrać w całość dorobek wydawniczy Oficyny Poetów i Malarzy, Krystyny i Czesława Bednarczyków, których miał okazję poznać osobiście w Poznaniu na początku lat 90 XX w. na wystawie w Bibliotece Uniwersyteckiej z okazji prezentacji ich książek (w swoich zbiorach posiada większość książek i broszur wydanych przez OPiM.)

   Na zaproszenie kolegów z emigracji polskiej, m. in. byłych działaczy Organizacji Wolna Polska i Solidarności Walczącej, wyjeżdżał kilkukrotnie do USA będąc w Nowym Jorku, Los Angeles, San Francisco, Chicago gdzie był goszczony a w wolnym czasie odwiedzał tamtejsze antykwariaty w poszukiwaniu poloników z wydawnictw emigracyjnych z autografami. Podczas tych wyjazdów udało mu się zakupić wiele książek emigracyjnych z autografami antykwariusza, bibliofila i Wielkopolanina Aleksandra Janty-Połczyńskiego (1908-1974). Tu należy dodać że 13 września 2019 roku zorganizował w Bibliotece Instytutu Filologii Polskiej i Klasycznej UAM, gdzie niegdyś studiował, wystawę książek ze swoich zbiorów pt. „Aleksander Janta-Połczyński (1908-1974) – poeta, prozaik, bibliofil”. Wystawa zorganizowana została w ramach XI Ogólnopolskiego Zjazdu Bibliofilów w Poznaniu.

   W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. w poszukiwaniu książek odwiedzał często Antykwariat Naukowy im. J. K. Żupańskiego przy Starym Rynku, bywał w Warszawie gdzie zawsze odwiedzał antykwariat „Lamus”, a w Krakowie Antykwariat Rara Avis i Antykwariat Wójtowiczów.

   Obecnie mieszkając w Warszawie, odwiedził polecony przez ze mnie Antykwariat Tom, prowadzony przez Tomasza Marszewskiego, gdzie za jego pośrednictwem uzyskał dedykację Waldemara Łysiaka w książce Empireum …, T. 1-2 (Nobilis, Warszawa 2004).

    Księgozbiór Zbigniewa jest oznaczony znakiem własnościowym, jest to ekslibris w miedziorycie wykonany przez artystę grafika Wojciecha Jakubowskiego z Gdyni.

 

                                                
                                           Ekslibris Zbigniewa Rutkowskiego   

 

 


 

Opracował Leonard Rosadziński

Zdjęcia: Leonard Rosadziński, Zbigniew Rutkowski

 

 

 

 

Kontakt

 

                    

 

                   

           

                nedla@o2.pl

statystyka

Projekt graficzny www.larkdesign.eu, Hiszpański z native speakerem Poznań