Bibliofilstwo Poznańskie

 

 

 

Spotkania poznańskich bibliofilów. Piotr Pokora

Spotkanie opisał: Leonard Rosadziński

 

                                   
      Spotkania poznańskich bibliofilów. Od prawej: Piotr Pokora, Leonard Rosadziński  

 

  W dniach 13 - 14 grudnia 2019 r. w Toruniu odbyła się III Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza, na którą zaprosił mnie dr hab. Arkadiusz Wagner z UMK (Toruń).

  Jednym z prelegentów konferencji był prof. UAM dr hab. Piotr Pokora z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, który wygłosił ciekawy wykład pt. "Oprawy herbowe ksiąg kapituły katedralnej w Gnieźnie". Po wykładzie w czasie dyskusji z uczestnikami konferencji wspomniał o stemplach pieczętnych, które też są w zakresie jego badań naukowych, zwracając uwagę na występowane w przeszłości podrobionych stempli, używanych do fałszowania dokumentów. Temat dla mnie także interesujący ze względu na fakt posiadania we własnych zbiorach pokrewnych stempli, ale introligatorskich. 

  W czasie przerwy między panelami miałem okazję bliżej poznać Piotra Pokorę, okazało sie że jest Kierownikeim Zespołu d.s. Inwentaryzacji Biblioteki Katedralnej w Gnieźnie z UAM (Poznań) i równolegle prowadzi badania nad strukturą proweniencyjną tej biblioteki. Dowiedziałem się także, że jest kolekcjonerem ekslibrisów i posiada bogatą kolekcję. Zbyt krótki czas przerwy pomiędzy obradami nie pozwolił na rozwinięcie rozmowy więc zaprosiłem rozmówcę do ponownego spotkania i wzięcia udziału w projekcie pt. "Spotkania z poznańskimi bibliofilami" organizowanego cyklicznie u  mnie w domu, zaproszenie zostało przyjęte.

  Po przyjeździe z konferencji, sięgnąłem po bogato wydany album, który otrzymałem od dyrektora Archiwum Państwowego w Poznaniu Henryka Krystka Zbiór tłoków i stempli pieczętnych w zasobie Archiwum Państwowego w Poznaniu (AP Poznań, NDAP Warszawa 2015) i z przyjemnością przeczytałem że publikacja jest pod redakcją Piotra Pokory przy współpracy Marcina Hlebionka. Album wydany na wysokim poziomie edytorskim w formie katalogu, bogato ilustrowany kolorowymi zdjęciami prezentuje 730 obiektów z XIV wieku aż do połowy XIX w. wraz z opisem.

 

                                           
    Zbiór tłoków i stempli pieczętnych pod red. Piotra Pokory (Poznań, Warszawa 2015)  

 

  W sierpniu następnego roku, przypomniałem się poznanemu kolekcjonerowi i ponowiłem zaproszenie. Ustaliliśmy spotkanie na wrzesień, poprosiłem też o przywiezienie fragmentu kolekcji ekslibrisów i innych cymeliów ze swoich zbiorów. Wiele oczekiwałem po tej nadchodzącej ciekawej wizycie, temat ekslibrisów był mi ogólnie znany, a mój niewielki zbiór miał charakter okazjonalny pochodzący głównie od poznańskich introligatorów, którzy na nowo oprawiając stare zniszczone książki, zużyte okładki wyrzucali nie zwracając uwagi na umieszczone tam ekslibrisy. Będąc znajomym kilku z nich miałem możliwość zabierać wyrzucane okładki, które następnie moczyłem w wodzie, odzyskując ekslibrisy i inne ważne dla mnie części np. stare wyklejki marmurkowe, a także nalepki sygnaturowe reklamujące zakłady introligatorskie, które zbierałem.

   Piotr Pokora od wczesnej młodości przejawiał zainteresowanie ksiażką. W jego rodzinnym domu w Czaplinku, zawsze ich było dużo, jak mówił - "walały się wszędzie" - mama zawsze czytała mi coś do poduszki. Pierwszą książkę którą samodzielnie przeczytał i na lata zapadła mu w pamięć były Baśnie H. Ch. Andersena (Nasza Księgarnia, Warszawa 1974) z rysunkami Jana Marcina Szancera, którą posiada do dziś w swoich zbiorach, raz po raz ponownie po nią sięgając aby przypomnieć sobie wspomnienia z dzieciństwa. Mile wspomina sąsiadkę p. Marię Dybowską, która pracowała w księgarni "Domu Książki", jedynej w Czaplinku, gdzie chodził tam z mamą prawie codziennie, przeglądając wyłożone na półkach książki, czasami przez dwie, trzy godziny, gdy w tym czasie mama przy kawie rozmawiała w panią Marią.

   Przez następne lata, kontynuował czytelnictwo w szerokim zakresie, zbierał komiksy i znaczki, ale dopiero w czasie studiów zwrócił uwagę na ekslibrisy. A wszystko zaczęło się w pracowni introligatora Janisława Osięgłowskiego, który miał zakład introligatorski przy ul. Mielżyńskiego. Korzystając z jego usług, przynosząc do oprawy podniszczone stare książki, wyszukane w antykwariatach, pewnego dnia introligator ofiarował mu kilka ekslibrisów należących do profesorów z Wydziału Historycznego, w którym pracował oraz Biblioteki Uniwersyteckiej i od tego momentu można powiedzieć że ten niewielki zbiorek dał podwaliny właściwemu kolekcjonerstwu a po latach kolekcja uzyskała swój obecny profil zatytułowany "Ekslibris herbowy europejski w XVI - XIX w."

 

                                     
                        Albumy z ekslibrisami. Fragment kolekcji Piotra Pokory  

 

  Na początku nie bardzo wiedział jak pozyskiwać nowe obiekty, pod jakim kątem je zbierać, nie miał kontaktów i doświadczenia. Przełom nastąpił jakieś dwanaście lat temu kiedy w czasie rozmowy z dr Ewą Syską (UAM), która przygotowywała książkę o kolekcjonerze i antykwariuszu działającym w Poznaniu Marianie Swinarskim, Marian Swinarski (1902 - 1965). Poznański antykwariusz i bibliofil (Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2014), badając jego znaki własnościowe, wówczas to pokazała ekslibrisy wykorzystywane przez antykwariusza do oznaczania swoich książek, wśród nich ekslibris Wernera Spaltecholza zaprojektowany w 1904 r., który został poddany obróbce przez poznańsiego grafika Kazimierza Cichoniaka i przystosowany do znaku własnościowego Mariana Swinarskiego tworząc odmiany pierwotnego ekslibrisu.

 

                                           
                                            Ekslibris Mariana Swinarskiego  

 

   Aby uzupełniać swoją wiedzę na temat ekslibrisów, dostrzegł potrzebę zaopatrzenia się w odpowiednią literaturę z tego zakresu oraz publikacje dotyczące heraldyki potrzebne do badań porównawczych. Poza nielicznymi wydawnictwami polskimi, które posiadał, kupował w europejskich księgarniach i antykwariatach albumy i katalogi które dobrze ilustrowały ekslibrisy wraz z opisem i były pomocne w poszukiwaniu i pozyskiwaniu wybranych obiektów.

 

   
E. Zimmerman Bayerische Kloster - Heraldik (Monachium 1930)

    E. Bragaglia, Gli exlibris Italiani

    (Milano 1993)

 

  Nabyte ekslibrisy umieszczał w albumach do tego przystosowanych. W sumie na dzień dzisiejszy kolekcja składa się z ok. 1600 obiektów z całej Europy. W skład kolekcji wchodzą eklibrisy herbowe od XVI do poł. XIX w. z różnych krajów europejskich m.in.: Anglii, Austrii, Hiszpanii, Włoch, Francji, Niemiec - Bawarii, Węgier, Danii. Spora część jest związana z instytucjami religijnymi: ekslibrisy klasztorne, opackie, biskupie. Swoje poszukiwania skupia także na pozyskaniu wariantów i odmian poszczególnych ekslibrisów, w jednym przypadku wg katalogu naliczył ich piętnaście z czego trzynaście udało mu sie zdobyć. Odkrył także ekslibris, który w literaturze był wymieniany jedynie w dwóch odmianach a trzeci, który jest w jego posiadaniu nigdzie nie był nawet wspomniany. Swoją kolekcję ma skatalogowaną w formie elektronicznej bazy danych, gdzie każda pozycja ma swoją notę. W danych obiektu jest zawarty: numer sygnatury, data akcesji, fotografia, opis i inne cechy.

 

                            
                            Ekslibris kardynała Jean - Sifrein Maury 1746-1817 (Francja)  

   

 

Ekslibris Alfonsa XIII   

(Hiszpania XIX/XX)

   Ekslibris wykonany dla Maximiliana I (1597-1623)

  księcia elektora Bawarii

 

Ekslibris herbowy Nicolas-Remy Frizon de Blamont

(Francja 1704)

Ekslibris Nicola Fraggianni, sekretarz Królestwa Neapolu

(Italia 1740)

 

                               
                             Ekslibris Christ Church (College) w Oksfordzie  (Anglia poł. XVIII w.)  

 

   W poszukiwaniu i uzupełnianiu kolekcji, w czasie wyjazdów służbowych zawsze stara się odwiedzać miejscowe antykwariaty, jest także częstym gościem portali aukcyjnych w Internecie. Z kilkoma właścicielami antykwariatów: Francji, Niemiec  i Austrii się zaprzyjaźnił i ma stały kontakt, a oni wiedząc czego poszukuje polecają wybrane obiekty.

 

  Jednym z cymeliów w księgozbiorze Piotra Pokory, zakupionych w jednym z antwerpskich domów aukcyjnych w 2018 r. jest wolumin pochodzacy z dawnej biblioteki króla Zygmunta II Augusta, z superekslibrisem króla na dolnej okładzinie. Datowanie wykonania oprawy przypada na lata 1557-1563. W tym okresie w Wilnie stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego działały dwa warsztaty introligatorskie, które wykonywały oprawy dla monarchy. Wolumin jest klockiem składającym się w dwóch dzieł: Laktancjusz, Divinae institutiones (Antwerpia 1539) oraz Parabolae sive similia (Hagenau 1522). Stan woluminu nie był najlepszy więc wynikła potrzeba jego naprawy. Zachowawczej konserwacji podjęła się mgr Marzena Szczerkowska, konserwator zabytków z Gniezna.

 

                                   

            Dolna okładzina woluminu z biblioteki króla Zygmunta Augusta II

                                         z superekslibrisem monarchy

 

 

   W księgozbiorze znajduje się także cenny modlitewnik w języku francuskim Loffice de la semaine sainte en latini et en Francois (Wyd. Jean-Baptiste Garnier, Paryż 1752) z superekslibrisem herbowym delfiny Francji Marii Józefy Saskiej Wettyn, córki króla Polski Augusta III matki trzech kolejnych królów Francji Ludwika XVI, Ludwika XVIII i Karola X. Modlitewnik oprawiony w stylu á la fanfare prawdopodobnie w pracowni nadwornego introligatora Ludwika XV Antonina-Michaela Padeloupa, który zainicjował również typy opraw koronkowych.

 

 

Superekslibris herbowy delfiny Francji

      Marii Józefy Saskiej Wettyn

Karta tytułowa modlitewnika (Paryż 1752)

 

 

   Oprócz bogatej i rozbudowanej kolekcji ekslibrisów w zbiorach kolekcjonera znajduje się zbiór zalepek listowych służących do zalepienia (pieczętowania) korespondencji urzędowej. Zalepki pełniły również  funkcje jako zamiennik pieczęci lakowej. Posiadały ząbkowany grzebień, na kolorowym tle, oprócz nazwy urzędu posiadały też wizerunek herbu miasta lub inne znaki miejskie. Zdarzały się także podobne do zalepek naklejki służące do oznaczania księgozbioru, będące znakiem własnościowym.

 

                     
                                  Zalepki do korespondencji urzędowej  

 

 

   Na spotkanie przyniósł też zestaw sfragistyczny, oryginalnych tłoków pieczętnych z okresu od XVIII do II poł. XIX w. Poszczególne egzemplarze kolekcji prezentują jednostki administracji publicznej m.in.: Urząd Stanu Cywilnego z Guberni Kieleckiej czy pieczęć cechu powroźników z 1776 r. W uzupełnieniu zbiorów posiada też odciski lakowe tłoków pieczętnych, głównie cechowe: krawców, bednarzy, murarzy.

 

   
                   
             Zestaw tłoków pieczętnych z okresu od XVIII do II poł. XIX w.  

 

                  
       Odciski lakowe tłoków pieczętnych m.in.: krawców, bednarzy, murarzy  

 

    Księgozbiór Piotra Pokory jest dwojakiego rodzaju, zawodowy związany z badaniami sfragistycznymi i bibliologicznymi oraz kolekcjonerski. Obydwa się uzupełniają. Drugi kolekcjonerski na profil ściśle proweniencyjny: może to być pieczątka własnościowa, wpis, ekslibris, superekslibris a czasami wyjątkowe oprawy.

   Piotr Pokora jest pracownikiem - profesorem UAM. Doktorat uzyskał w 2014 r. przedstawiając pracę: "Pieczęcie episkopatu Polski w monarchii Pierwszych Jagiellonów", a następny stopień naukowy - habilitację uzyskał w roku 2018 za pracę: "Studia i edycje nad znakami własnościowymi w dawnej Polsce".

  Dotychczas nie miał indywidualnych wystaw prezentujących jego zbiory, ale dwoje z jego seminarzystów p. Aleksandra Wajnert i p. Michał Muraszko (doktorant profesora) przygotowują wystawę w Bibliotece Raczyńskich na której przewidują pokazać fragment jego kolekcji ekslibrisów z XVI-XVIII w. z terenów prawie całej Europy. Wystawa jest przewidywana na marzec przyszłego roku.

  Prof. Piotr Pokora ma na dorobku ponad sto publikacji, co wynika z faktu że jest naukowcem, do najważniejszych zalicza opracowania i katalogi: Dokumenty pokoju mełneńskiego z 1422 roku, współautor P. Nowak (Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004), Pieczęcie kapituły katedralnej gnieźnieńskiej, "Studia Źródłoznawcze", t.49. (Warszawa 2011) oraz już wspomniana publikacja Zbiór tłoków i stempli pieczętnych... (Poznań 2015), a także Album rysunków pieczęci Kajetana Wincentego Kielisińskiego (Kórnik 2013).

  Pod koniec spotkania otrzymałem w prezencie cenną publikację, autorstwa mojego gościa wspomnianą pracę Album rysunków pieczęci Kajetana Wincentego Kielisińskiego (Kórnik, 2013), ja zaś wręczyłem moją książkę Poszukiwacz, czyli niezwykli ludzie i stare książki ("Rosa" Dom Różności, Poznań 2014) obydwie pozycje opatrzono dedykacjami.

 

                

Piotr Pokora Album rysunków pieczęci Kajetana Wincentego Kielisińskiego

(Kórnik 2013)

 

 

Zdjęcia: Leonard Rosadziński, Piotr Pokora

Kontakt

 

                    

 

                   

           

                nedla@o2.pl

statystyka

Projekt graficzny www.larkdesign.eu, Hiszpański z native speakerem Poznań